Levha tektoniği...

[melnur]

Litosfer ( taşküre) belli plakalardan oluşmuştur ve bu plakalar da mağmanın etkisiyle hareket etmektedir. Kuram Wegener'in kıtaların hareketi-kayması sonucunda geliştirilmiştir. Özellikle Amerika ve Afrika kıtalarının birbirinden uzaklaşması bu model sayesinde açıklanabilmektedir. Ayrıca yine bu levha tektoniği nedeniyle orojenizma denilen dağoluşum hareketleri de gerçekleşebilmektedir.

Levha tektoniği yerkürenin anlaşılması açısından ilginç bir modeldir. Ayrıca gelişim sürecinin bilinmesi de bilimin olgulara nasıl yaklaştığı konusunda da bir fikir verecektir.

[yananmavi]

Magmanın belli bir yönde plakaları hareket ettirmesinin, kıtaları ayırmasının nedeni nedir? Ve neden kıtalar aşağıya (güney kutbu) doğru çivi şeklindedir. Eksenin üstünden (kuzey kutbu) bir çekim mi var?

[sedat sencan]

Aslında kıtaların kayması 18.yüzyılda bile dile getirilmişti.Ama konuyu sistemli olarak ortaya koyan Wegener oldu.Ama onun yaptığı bir çeşit gözlemdi.Olayın jeolojik açıklamasını yapamamıştı.1920'li yıllarda zaten yapılamazdı.İşin özü,deniz dibi yayılması ve levha tektoniği sayesinde anlaşıldı.Ben,fazla teknik açıklamaları pek anlamasam da bu konuda yazılmış yazıların başından bugüne kadarki aşamasını zevkle okudum.Gerçekten verilerin ele alınışını,değerlendirilmesini ve bir sonuca ulaşmasını izlerken bilimsel yöntemin de gelişmesini takip etmek çok ilginç oluyor.

[sarayka]

Yananmavi, ben aynı konuyu başka bir açıdan düşünmüştüm. Türkiye doğu batı yönünde uzanan tek kara parçası. bunun nedenini hep merak etmiştim.

[yananmavi]

Hazar denizi, Karadeniz, Akdeniz arasındaki eğim, duruş farklılığı kıtanın ayrılma açısını gösteriyor. Bu ayrılma açısına göre Türkiyede doğu batı yönünde ayrılmalı, Türkiye’nin çoğu sular altında olmalıydı. Ama aynı ayrılma yönüne rağmen, su üstünde doğu batı yönünde uzanan tek bir kara parçası var. Beklide Volkanlar zamanla doldurmuştur.

[melnur]

Evrim denildiğinde akımıza hep bir şeylerin yerli yerinde durduğu ve değişmeyen çevre içinde canlılılığın bir türden bir türe evrildiği gibi bir düşünceyi getiririz. Oysa öyle değil. Evrim maddesel bir değişimin adıdır. Sadece biyolojik bir anlamı yoktur. Bu anlamda biyolojik değişimin gerçekleştiği yaklaşık 4-3.8 milyar yıl içinde kıtalar da, okyanuslar da, atmosfer de değişime uğramıştır. Gezegen yüzeyinde hiç bir şey oluştuğu gibi kalmamaktadır.

Yerkabuğu kıtaları ve okyanusları da içine alacak şekilde 12 levhadan meydana gelmiştir. Bu levhalae mağmanın üstünde ve mağmanın sürekli yinelediği konveksiyon akımlarının etkisinde bulunur. Bu akımlar dev kıtaları yılda 1-2 cm. hareket ettirir. Bu kıta hareketlerine epirejonik-kratojenik hareketler de denir. Kıtaların bir birine yaklaşıp birbirlerini sıkıştırmaları ise dağ oluşum hareketlerine yol açarç Bunlara da orojenik hareketler denir. Büyük depremler de genellikle bu kırık hatlar boyunce meydana gelirler.

Mağmanın bu hareketleri bir zamanlar süper kıta olarak anılan Rodinia'nın parçalanarak yaklaşık bundan 3.5 milyar yıl önce farklı kıta parçacıklarını oluşturduğu bilinmektedir. Bu uzun zaman boyunca kıtalar birbirinden uzaklaşmış, sonra kambriyen döneminin başlarında yaklaşık günümüzden 540 milyon yıl önce bugünkü görünümünü almıştır.Levha tektoniği bu anlamda önemli bir kuram.

Bu kuramın bir başka özelliği bilimsel olgunun gösterdiği gerçekliğin kuram ile nasıl bir ilişki içinde olduğunu da bize iyi örnekleyebilmesidir. Amerika ve Afrika kıtalarının birbirinden uzaklaştığı ve bir zamanlar iç içe oldukları düşüncesi çok önceleri biliniyordu. Her iki kıta kıyılarında yapılan araştırmalar, böyle bir sonucu veriyordu. Ama bu kopuşun nedeni bir türlü bilinemiyordu. Olgusal gerçekliğin ne anlama geldiğini biliyorduk ama, bu olguyu yaratan mekanizma bir türlü bilinemiyordu. Bill Bryson2un söylediğine göre beş yüzü aşkın iddia birbiri ardı sıra geldi. Yanlıştı bunlar. Ama Amerika kıtası ile Afrika'nın birbirlerinden ayrıldığı gerçeği orada, karşımızda duruyordu. Mekanizmanın açıklanamıyor oluşu, olgusal gerçekliğin yanlışlığı anlamına gelmez. Sonunda anlaşıldı. Atlas Okyanusunun tam ortasındaki sırtta yüzeye çıkan mağma bu yüzeyin iki yanındaki blokları birbirinden uzaklaştırmaktadır. Bu süreç nedeniyle atlas okyanusunun ortasındaki kayaçlar daha genç kıta kenarlarındakiler daha yaşlıdır.