Haiku (Lirik Japon Şiir Tarzı)

[il_bilge]

HAIKU

Haiku; 16. yüzyılda ortaya çıkıp 17-19. yüzyıllarda gelişen, aşağıda örneklerini göreceğiniz gibi üçlü dizelerle yazılan,17 heceden (5/7/5) oluşan, konusunu genellikle mevsimlerden, yılın ilk ayından, doğadan ve insandan alan lirik bir Japon şiir tarzıdır. Birinci ve üçüncü dizeleri beşer, ikinci dizesi ise yedi hecelidir. Hokku, hayku, haikai da denilir. Bu şiirlerde çoğu zaman Budizm, Taoizm ve yerel inançları simgeleyen doğa imgeleri kullanılır. Japon edebiyatına özgü bu şiir biçimi, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Batı ülkelerinde de belli bir yaygınlık kazanmıştır. Gelmiş geçmiş en önemli haiku şairleri; Matsıo Başo, Taniguçi Buson, Kobayaşi İssa ve Masaoka Şiki gibi Japon şairlerdir.

Türkiye'de haiku tarzında şiir yazmış olan bazı şairler: Orhan Veli, İlhan Berk, Sina Akyol, Turgay Kantürk, Enis Batur, Melisa Gürpınar, Mustafa Köz, İbrahim Berksoy, Oruç Aruoba, Gökçenur Ç., Kadir Aydemir ve Hakan Cem.

Aynı konularda yazılan tanka'lar ise yine Japonların çok kullandıkları yedi dizelik bir nazım şeklidir. Bu dizelerin birinci ve üçüncüsü beş, diğerleri yedi hecelidir. Toplam 31 heceden oluşmaktadır.


Haiku ile ilgili kitaplar:

*Apartman Haikuları / Metin Üstündağ
*Haikular / J. J. Tablada
*Ay İçin Küçük Şeyler - Turgay Kantürk (Sel Yayınları)
*Ne (Otuzaltı Tanzaku) - Oruç Aruoba (Altıkırkbeş Yayınları)
*Sessizliğin Bekçisi - Kadir Aydemir (Hera Şiir Kitaplığı)
*Susmanın Ötesi - Hakan Cem (Sardes Yayınları)
*Saklı Yüz - Erol Özyiğit (Dönence Yayınları)



İLKYAZ HAIKULARI / ÇEVİREN : Kenan Sarıalioğlu

onu kıran insana
sunuyor kokusunu
çiçekli erik dalı

CHIYO-NI

***

ay batıya uzanırken
doğuya kayıyor
gölgesi çiçeklerin

BUSON

***
yavaş geçiyor gün
yerleşiyor bir sülün
köprü üstüne

BUSON

***
gün uzun
gözlerim yorgun
denizi seyretmekten

TAIGI


Kaynaklar: Bilgisayardaki çeşitli kaynaklardan düzenlemeler yaptığım dosyalarım,
http://www.ahapoetry.com/haiku.htm
http://haiku-os.org/learn.php

gibi sitelerden derlediklerim

[il_bilge]

HAIKU'LAR / Çeviren: Ülkü Tamer

I

İncecik salkım söğüt
nerdeyse altın, nerdeyse amber,
nerdeyse ışık...

V

Kuru yapraklarla dolmuş bahçe;
hiç böylesine yeşil görmedim
ilkyazda, ağaçlarda.

VIII

Gecenin kelebeği,
yerleştir çıplak dala
kuru yapraklarını kanatlarının!

X

Parlak ay
yerleşip ağa
uykusunu kaçırıyor örümceğin.

XI

Deniz karanlık gece,
bulut, deniz kabuğu,
ay; inci.

J. J. Tablada


*****

ON ALTI HAIKU - Yorgo Seferis / Çeviren: Cevat Çapan

"bizden gelen bu.../ Marcus Aurelius"
1

bir damla şarap
damlat göle,
gözden kaybolur güneş.

2

dört yapraklı
tek yonca bile yok tarlada
üçünden hangisi suçlu?

.....

6

düşüncelere dalmış
göğsü yorgun
aynada.

.....

8

gece, rüzgar
yayılıp dalgalanıyor
ayrılık.

.....

10

ölü bir kelebeği
kaldırıyorum şimdi
süssüz, boyasız.

11

nasıl bir araya getirebilirim
binlerce parçacığını
her insanın?

.....

15

dünya batıyor
iyi tutun, güneşle
tek başına bırakacak seni.

16

yazıyorsun:
mürekkep azalıyor,
deniz yükseliyor.

[il_bilge]

TANKA'LAR


koklamak için
burnunu süreceksen toprağa
karıncaların şakalarına gülebilmelisin

*****

kırmızı leke durur parmaklarımda
zaman biçare
afiyetimdedir yediğimiz böğürtlenler

*****

daldaki kırmızı elma
düşündü ağaçta pembe beyaz çiçek halini
kurt içini kemirirken

******

yaşlı denizi ve denizciyi coşturan
dinlemekten yorulmadıkları türküdür
martı sesleri

*****

geceye bir mum yaktığında
önce yüzünün aydınlığını görecek karanlık
ve kamaşacak gözleri

Nagihan Karadağ

[il_bilge]

Haiku Estetiği

Haiku bir şiir biçimi değil, bir algılama biçimi de değil, bir görme biçimidir. O, bir “an”ı, sıradan olaylar içinde bir “an”ı yakalayıp onun iç doğasına daha sonradan ve bir başkasıyla birlikte nüfuz ederek o “an”ı kalıcı bir “anı” olarak paylaşmayı hedefler. Deyim yerindeyse, “bak orada, şu anda ne oldu; ben gördüm/duydum/ dokundum/tattım/kokladım” der. Beş duyunun dışına çıkan, antropomorfizmin dolayımlarından geçen, yorumlama içeren, kendini anlatan bir tür değildir haiku. İmgeye bile çok az başvurulduğu görülür. Çünkü bu tür dolayımların başka biriyle paylaşımı azalttığı ve giderek engellediği düşünülür. “Göster, ama sakın söyleme!” Kural budur. Ve karşındaki de bu yalın anlatımdan esinlenerek o yalın anlatımı başka bir yalın anlatımla yeniden anlatabilme gücüne sahip olmalıdır.

Haiku Yapısı

Haiku, yapısal olarak 2 asimetrik parçadan oluşur denebilir. Bir durumu işaret eden ilk dize, ve onunla ilintilendirilecek başka bir durumu işaret eden ve genelde iki dizeden oluşan ardılı. Bu formda ilk dize ile son ikisi arasında bir tür iletişim, çağrışım, titreşim vb. diye adlandırılabilecek bir tür ilişki vardır ve deyim yerindeyse bu tür bir rezonans ne kadar güçlüyse haiku o kadar “iyi” addedilir. Japonya’da ortaya çıktığı şekliyle haikuda, ilk dizenin mevsimsel bir tanım içeren veya onu ima eden cümle(cik) olması esastır. Genelde kabul gören başka bir esasa göre, “iyi” haikuya sözcük eklemek, çıkarmak, herhangi bir sözcüğün yerini değiştirmek mümkün değildir. Yani “iyi” haiku, sağlam bir betonarme yapı gibi olmalıdır.

(Mehmet Kılıç'tan)

http://www.sistems.org/haiku_nedir.htm

[il_bilge]

Michael Dylan Welch’in Haiku Üzerindeki Düşünceleri ve Biçimsel Haiku İle İlişkisi

Nisqually Delta Review 1. Bölüm, 1. Basım, Kış 2004/05


*Haiku’da ne bularak onu hayatınızın önemli bir parçası yaptınız?

Temelde bu şiirin kendisidir. Kim bilebilirdi ki kısacık bir şiirin içerisinde pek çok şey barındırabileceğini? Blake’in dediği gibi, biri evreni bir kum tanesinin içerisinde görebilir. Olay bu aslında. Ben “haiku”yu sonsuzluğa yaklaşım olarak görüyorum. Bir şekilde, muhtemelen paradoksal olarak, biri küçüğe gittikçe, şimdiye, buraya, biri de her yere yaklaşıyor, her zaman…

İyi bir “haiku”nun taşıyıcı gücü, birey olma hissini yaratma ve kolektif habersizliği açığa vuran değişimi sağlama, hatta bir yerde Tanrı olarak bile görülebilme özelliğindedir. Hatta haiku bazı insanlar için yaşam tarzıdır; bunu böyle yapan faktör ise din ile olan benzerliğidir. Haiku hayatlarında elbette, en azından bir ruhsal güçtür. Benim için öyle.

*Haikuyu başarılı yapan unsur nedir?

Saklı olan anlam: Çok fazla ve çok az şey söylemenin arasındaki doğru dengeyi bulabilme becerisi.

*Haikuyu bir hayata bakış tarzı mı, bir ruhsal disiplin mi, yoksa şiirin bir türü olarak mı görüyorsunuz?

Haiku, Zen Budizmi ile olan ağır ilişkisi nedeniyle İngilizceye sapmıştır. Benim anlayışıma göre, Zen ile haiku arasındaki ilişki pek çok Japon haiku yazarına göre hüzünlüdür. Aynı şekilde, haiku ile ruhsal farkındalık ilişkisi, ruhsal uygulama veya bir ruhsal bir yol olarak görülebilen hayat da hüzünlüdür. Bence bu” haiku”yu çok dar bir bakış açısıyla anlamaktır. Yine de, haiku benim için bir yaşam tarzıdır, başka birkaç insan için de öyle. Ruhsal olsun olmasın, bu tamamen kişisel bir meseledir. Sanat ve “haiku”yu edebiyat adına yazmakla da hiçbir ilgisi yoktur.

Kaynak:

http://www.mevsimsiz.com/yazi.asp?id=5524

[il_bilge]

Sıcak yaz, unutturacak ilk yazın sarhoş esintilerini, belki kış diyecek kimi, onu özleyecek, ilk yaz çoktan untulmuş olacak. Haikular'la kafayı bulmuşken beş mevsim sevdalısı insanlar, acı ve hüzün karartamayacak hayatlarını ve ölüm kıramayacak kalemin direncini. . .


Yapraklar göçtü-
Ağaçların yansısı
Üzgündür suda


Ayaz da kuşlar-
Kanatlarında büyür
Bahar sevdası


Kanatlandı kuş
Ağaç rüya içinde
Dallarda hüzün

...

Burak MERTLER

http://www.anafilya.org/go.php?go=7d663c00d0a96

[il_bilge]

Haikular

Takahama Kyoshi'den


Şafak sökerken,
Kiraz çiçeklerine
Vurup geçer yağmurun sesi.


…

Hem tapınak,
Hem dağ geçidi,
Çiçek bulutlarının üstünde şimdi (1)

…

Bir yaprağı
Eğleniyor uzakta,
Dökülen kiraz çiçeğinin.



Anıların ırmağından
Geçerken, yine
Kiraz çiçeği yağmuru (2)

…


Akşam kirazı,
Bir işi var,
Bu küçük kağıt fenerin (3)

...

Not: (1) Çiçek bulutları diye bir deyim var. Bu, kiraz çiçekleri tam olarak açtığında ve uzaktan buna bakıldığında pembe bulutlar gibi gözüktüğünden yola çıkılarak söylenmiş.

(2) Kiraz çiçeği yağmuru deyimi, kiraz çiçeklerinin açması hep yağmurlu bir döneme denk geldiğinden çıkmış.

(3) Japonlar kiraz çiçeklerini akşam da görmek için ışıklandırırlar. Bu yüzden ‘akşam kiraz çiçeği ‘ deyimi doğmuş...


TAKAHAMA KYOSHI: 1874-1959 yılları arasında yaşamış bir edebiyatçıdır. Yalnızca haiku değil Japon kültürünü zenginleştiren romanlar da yazmıştır. Takahama'nın haikularının özelliği duyguları ön plana çıkarması ve klasikçi olmasıdır. Onun şiirleri Japon ruhunu zarif bir biçimde yansıtır. Modern zaman edebiyatının ustalarından biridir.

http://www.dergibi.com/cevirisiir/ayrinti.asp?id=38

[EoS]

SN il bilge adını duyduğum ama bir türlü inceleme fırsatını bulamadığım "Haiku" sanatını bizimle paylaştığınız için teşekkurler(zaten pm olarakta atmıştım sizlere).Yenilemekten katti suratle sakınca gormuyorum.
İlk once gerçekten pek bir anlam veremedim,itiraf edeyim anlayamadım.Hatta çevirilerin güzel yapılmadığını,son dizelerin pek bir anlamsız olduğunu gorunce çok buyuk bir yanılgı içine düştüm.Daha sonra bir kaç ingilizce kaynaktan ve Mehmet Kılıç'tan gonderidiğiniz yazıyı okuduktan sonra oturmaya başladı ve biraz dah anlamaya başladım.“Göster, ama sakın söyleme!” Kural budur..Sanırım anahtar kelime buydu.
İncelerken yerden yere vuranada rastladım."a haiku is just like a normal american poem except that it doesn't rhyme and it's totally stupid." Mr.Garrison. Cesur yazılarla da karşılaştım:Basho;"hayati boyunca bu turde 3 yada 5 eser verebilen kisi bir haiku sairi, ama bu sayi 10'a ulastigi zaman o bir haiku ustasi"...
Paylaştığınız sanatı inceledikten sonra Japon filmlerine artık farklı bir gozle bakacağım buna eminim çünkü hep derim bunu; "Japon sanatçıları dünyada en az senaryo ezber yapan sanatçılarıdır,replik çalışan bir Japon film oyuncusu fazla değil bir saatte tum senoryoyu sular seller gibi ezber eder"Çok yanılmışım.

Ekleme: "Haiku normal bir Amerikan şiiri gibidir, tek farkı kafiyeli değildir ve tamamen aptalcadır". Mr Garrison

[il_bilge]

Rica ederim Sn Essnipes, haklısınız gerek Japon dilinin yapı farklılığından gerek çeviri zorluklarından; yazılan haikunun "an"lık anlamı kaybolabiliyor. Bazen anlamsız bile gelebiliyor. O nedenle direkt olarak Türkçe dilini kullanan bir şairin yazdığı haikulara bakılmalı. Ya da yazılan haiku orjinal dilinde incelenmeli.

Çok kelimeli yazıların çevrilmesi anlam bütünlüğü açısından daha kolaydır. Seçeneğiniz çoktur ve inisiyatif sizdedir. Ancak, kısa ve öz anlatımlarda nokta atışı yapmak zorunda olduğunuz için seçilecek kelimeler büyük önem arzeder.

Şiir çevirmek çok zor bir iştir. Çeviri yapanların pek de cesaret etmek istemedikleri bir alandır şiir çevirisi. (İki kere çevirdim, gerçekten uğraştırıcı)

Kaldı ki "haiku" çevirmek hiç, hiç kolay değil. Belki ingilizce yazılmış olanlarla ilgilenmek daha kolay olabilir. Ancak Japonca olanlar biraz daha farklı. O nedenle, size şu noktada hak veriyorum; haiku incelemesi yaparken incelenen şiir çeviri ise mutlaka orjinaline de bakılmalı.

Uzak doğu kültürünün doğaya, insana, yaşama "an"a verdiği önem, değer ve bunu sessizliğe yakın ama çok manalı bir şekilde aksettirme yöntemi beni bu kültüre en çok çeken noktalardan biridir. Bu, kendini edebiyatta da güzel bir şekilde yansıtıyor.

Saygılarımla

[kabaktatlı]

İl_bilge;

Oruç Aruoba'nın Hani'sini okudunuz mu ve tavsiye edermisiniz,veya hangi eserinden başlayayım,paylaşırsanız sevinirim.

Sevgiler.